Verkrachten. Een straf uitzitten. En toch opnieuw verkrachten en ook nog moorden. Onwaarschijnlijk? Niet dus. Michael P van Anne Faber valt precies in dit plaatje, en hij is niet de enige. In ruim 50% van de gevallen is er sprake van recidive. In de gevangenis van Nieuwegein denken ze een oplossing voor dit probleem te hebben gevonden: de training Puinruimen. Nieuwegein.hu.nl neemt een exclusief kijkje bij de trainingen. “De gedetineerde wordt bewust gemaakt van zijn daden.”
Tekst: Noah Moeys.

“Stel: een gehandicapte bejaarde man moet met spoed vertrekken. Als hij naar buiten schuifelt kan hij zijn auto nergens vinden. Zijn auto is gestolen. Wat vinden jullie hiervan?”

Verzekering, die man heeft toch een verzekering, daar zie ik geen problemen in. Eerlijk delen die rijkdom.

De bejaarde man vertelt: “Doordat mijn auto gestolen is was ik te laat in het ziekenhuis. Mijn vrouw was al overleden. Hierdoor doet het verlies van mijn vrouw extra pijn. Van mijn AOW kan ik geen nieuwe auto kopen en nu kom ik wegens immobiliteit niet meer weg van huis.

Oh. Klinkt het in de kleine zaal. Zo was er nog niet over nagedacht.

Dan wordt er geluisterd naar het geluidsfragment waarin Nicole Buch wordt overvallen in haar eigen huis. Het 112-telefoongesprek is opgenomen: je hoort haar de politie vertellen wat er gebeurt, de inbrekers komen naar boven en dan begint Nicole te gillen.

“Dat kán toch niet! Hoe durven ze! Man, dat kán toch niet!”Brult een van de negen deelnemers van deze eerste keer Puinruimen. Nee, alle gedetineerden in het zaaltje waren het erover eens. Dit was absoluut niet toegestaan en dat iemand zoiets zou doen was verschrikkelijk.

De training ‘Puinruimen’ bestaat uit ongeveer tien bijeenkomsten, vertelt Evert Kampert, herstelconsulent van Penitentiaire Inrichting Nieuwegein en de man achter de trainingen. Er kunnen maximaal twaalf gedetineerden meedoen en ze tekenen een geheimhoudingscontract. Alles wat hier besproken wordt en gebeurt, blijft binnen de groep. Dan pas begint het herstelproces, want dat is waar het hier om draait. De gedetineerden moeten bewust worden van het daden en het slachtoffer, en hierdoor zou recidive verminderd moeten worden.

De eerste training is kennismaking. Door middel van een spel gaan de gedetineerden nadenken over zichzelf en hun waarden. Waar geloof je in? Waar wil je vanaf? Het begint vaak met simpele antwoorden. “Mijn straf!” giert de grootste macho van de deelnemers. “Ja, ja”, sust Evert, “Dat willen we allemaal. Maar waar wil je nog meer vanaf? Je leeft nu je leven hier, opgesloten, hoe kan dat anders?” Na een tijdje wordt er beter nagedacht en komen er antwoorden als: “Ik geloof in een mooie toekomst voor mijn kinderen.” Evert vraagt de gedetineerde om uit te leggen hoe hij dit wil realiseren en zo wordt er in stappen gedacht en worden er concrete doelstellingen gemaakt.

Vervolgens komt ervaringsdeskundige Ineke. Ineke is slachtoffer geweest van een gewapende overval. Ze vertelt over de trauma’s en angsten die ze eraan heeft over gehouden. De gedetineerden leven mee en zien de tranen in de ogen van de vrouw. Dan vraagt Evert of de gevangenen hun map kunnen openen naar het blad over slachtoffers. Of ze in de lijst willen invullen welke mensen last hebben gehad van hun daad en op welke manier. Zo wordt het vertaald naar de daden van de gedetineerden zelf.

De gedetineerde

Stan, 20 jaar uit Limburg, is een van de jongens die meedoet. Met een grote glimlach en serieuze ogen vertelt hij over Puinruimen. “Lachend met een maatje was ik die training ingegaan. Ik had er niet zo veel van verwacht. Maar nu weet ik wel beter. De verhalen die ik heb gehoord ga ik niet meer vergeten.”

Zijn jonge gezicht en vrolijke blauwe polo doen niet denken aan de klassieke “gevangene”. Maar ook hij zit er met een reden. Alleen de tatoeages op zijn brede armen laten blijken dat er meer dan een Limburgse jongen achter zit. Hij heeft iemand zo erg in elkaar geslagen dat deze persoon nooit meer kan lopen. Het is zijn derde keer in de cel en er moet nu iets veranderen. Is Puinruimen de oplossing? “Puinruimen heeft me echt aan het denken gezet. Er moet een omslag komen in mij. Ik zie nu het bredere perspectief, ook van de mensen die ik pijn heb gedaan. Dat is best heftig.”

De herstelconsulent

En dit is de man achter deze trainingen. Zittend op de eerste verdieping van de Penitentiaire Inrichting (PI) Nieuwegein vertelt Evert Kampert (47) over zijn bijzondere baan en de training Puinruimen. Van buiten komt het geluid van de voetballende gevangenen: het lucht-uurtje is aangebroken. Het is de dag van de dodenherdenking. De zon schijnt maar binnen is het eeuwig hetzelfde: grijze muren verlicht door Tl-buizen. Waarschuwingsstickers met “Hier valt niets te stelen” erop en eindeloze gangen met gesloten deuren waar felbegeerde sleutels voor nodig zijn. Evert, ex-marinier uit de Irak oorlog, schuifelt rond in zijn kantoortje om een pen te vinden. Uit angst om niet door het metaaldetectiepoortje te komen is alles achtergelaten bij de kluisjes: alleen een vragenlijst is mee. “Oja,” zegt Evert plots, “Als het alarm afgaat moet je niet schrikken. Dat gebeurt vooral op vrijdag. Maar dan moeten we hier weg naar een andere plek. Gelukkig is er altijd wel ergens koffie.” Het plotse geluid van ijzeren gekletter buiten en de doodse stilte erna zetten zijn woorden kracht bij. Niet schrikken?

Bij Puinruimen gaan de gedetineerden intensief nadenken over hun daden en manier van handelen. Zo hoopt Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) recidive te voorkomen. Concrete cijfers of dit ook daadwerkelijk werkt zijn er tot de verbazing (nog) niet. Waarom voert DJI dit al zo lang uit – sinds 2003 – zonder te weten of het werkt? Reklasseringstoezicht, een ander programma van DJI, vermindert het percentage recidivegevallen van 47% naar 34%. Er is dus nog veel ruimte voor verbetering en Puinruimen zou veel effect kunnen hebben. Ook is er in 2016 een rapport verschenen vanuit het Wetenschappelijk Onderzoek en Documentatiecentrum. Dit rapport is positief over Puinruimen: “Dit onderzoek heeft laten zien dat de [cursus] Puinruimen … veelbelovend [lijkt] te zijn in het kunnen bewerkstelligen van (een aantal van) de gestelde doelen bij gedetineerden, niet alleen direct na afloop van de cursus, maar ook vier tot zes weken na de cursus” (WODC). Het onderzoek heeft aangetoond dat er onder de deelnemers veel teweeg wordt gebracht wat betreft herstel. De aanbevelingen zijn als volgt: de registratie van de cursussen moet beter en vollediger om het te kunnen monitoren en ook moet er een vervolg op de cursus komen. Puinruimen moet volgens het WODC grootschaliger en in meer Penitentiaire Inrichtingen plaatsvinden, en een centrale training voor de uitvoerders is wenselijk. Hoe komt het dat Puinruimen twee jaar na dit rapport nog steeds in maar vier PI’s is ingezet? En waarom is er nog steeds geen monitoring?

Een week later wordt Matthew (45 jaar, echte naam bekend bij de redactie) uitgenodigd. Hij heeft een coaching en adviespraktijk en praat met de mannen over functioneren in de samenleving en hoe je je levensdoelen kunt bereiken. Matt heeft makkelijk praten, zeggen de mannen dan, hij zit niet in de cel. Dan vertelt Matt dat hij vroeger een moord heeft gepleegd en 9 jaar vast heeft gezeten. Hij is nu een aantal jaar terug in de samenleving en doet dat met groot succes. “Herstel begint hier en nu maar je moet er zelf voor werken”, legt de ex-gedetineerde uit. De mannen zijn stil. Dat maakt de zaak wel anders.

De een doet mee met Puinruimen zodat hij tweeënhalf uur per week minder in de cel hoeft te zitten en een kopje koffie kan drinken. De ander doet mee omdat hij het telkens terugkeren naar de bak zat is: hij wil iets veranderen in zijn leven. Weer een ander doet voor de lol mee. Voor Evert maakt het niet uit: “Ook al doe je niet actief mee, je onderbewustzijn pikt de belangrijke dingen toch wel op. Door te horen wat er wordt gezegd in de ruimte kom je al een heel eind en ga je er onbewust toch mee aan de slag. Dan is het doel toch al deels bereikt?”

De reacties op het verhaal van Matt waren bijzonder. De gevangenen waren erg onder de indruk dat iemand weer zo goed zijn leven heeft opgepakt na zo’n straf. “Het is dus mogelijk”, vertelt Stan verbaasd, “Misschien is het beter als ik eerst nadenk voordat ik iets doe. Nu ik hier veel heb kunnen nadenken besef ik dat ik dingen ook anders kan oplossen. Het hoeft niet altijd in de cel te eindigen.”

In een van de laatste bijeenkomsten komt Jacques Beemsterboer op bezoek bij de gedetineerden. De dochter van Jacques is op 20-jarige leeftijd vermoord. Jacques vertelt wat de moord met zijn familie heeft gedaan en hoe veel pijn ze nog dagelijks voelen. Die ochtend zitten er negen gevangen met tranen in hun ogen te luisteren. En dezelfde dag nog krijgt Evert meerdere verzoekjes tot een-op-een gesprekken. De gevangenen moeten hun ei kwijt. Het verhaal laat ze niet los.

“Dat was me wel een kippenvelmomentje”, vertelt Stan, “toen Jacques bij ons kwam. De hele groep zat met natte ogen. Ik begon te denken: wat als dat mijn kind was?” Zelf heeft hij ook een kind. Stan beseft heel goed dat iemand missen zo pijnlijk kan zijn als hoe Jacques het uitlegt: “Als ik nu al pijn heb om mensen die me dierbaar zijn te missen, laat staan hoe dat is als je weet dat je die persoon nooit meer terug gaat krijgen.”

Sinds Stan de training Puinruimen doet zijn de gespreksonderwerpen met zijn ouders veranderd tijdens zijn dagelijks belletje. “Ik vertel ze over wat we hebben geleerd en gedaan, en ook wat ik ervan vind. Ik durf meer over gevoelens te praten en kan me beter verplaatsen in de slachtoffers.”

“Er zitten dus grenzen in deze mensen,” vertelt Evert trots, “Zelfs zware jongens hebben een klein hartje en vinden sommige dingen totaal niet kunnen. Dat maakt ze toch net iets menselijker. Ik probeer altijd de persoon en het gedrag te scheiden. Het gedrag wat deze persoon heeft vertoond kan niet en mag niet en is heel erg, maar de persoon blijft een mens. Zo hou ik mezelf gaande.”

De spreker

Matt vertelt een tijdje later telefonisch hoe het bij hem is verlopen. Tijdens een scheiding waarbij hij zijn kind niet meer mocht zien raakte hij van het pad af. Door verkeerde mensen te ontmoeten ging het van kwaad naar erger en het eindigde met een levensdelict. Hij heeft spijt. Hij schaamt zich. En hij heeft ervoor geboet. Tijdens zijn jaren in de gevangenis was er een moment dat hij in de spiegel keek en bedacht dat zijn zoon niet trots op hem zou zijn. Hoe had het zo ver kunnen komen? Vanaf toen zette hij de knop om. Dat wat Puinruimen probeert te voorzien deed Matt zelf. Hij ging studeren, haalde zijn MBO ICT en HBO Music Management in de verschillende PI’s waar hij heeft gezeten.

Om nu aan de andere kant te staan is heel bijzonder. “Puinruimen is echt goed. Ik zou willen dat iedere PI een eigen herstelconsulent had. Criminelen die doen wat ze doen zonder na te denken. Door Puinruimen ga je wél nadenken, over wat het teweeg heeft gebracht bij de slachtoffers, jezelf maar ook bij je thuisfront.” Besef je echt wat je gedaan hebt?

Matt heeft door zijn werk meer inzicht gekregen in de werking van gedachten van de gedetineerden. “Deze mannen hebben multiproblematiek, anders zouden ze er niet zitten. Er moet aandacht zijn voor het individu. Dat iedereen die vastzit altijd een crimineel zal blijven is de grootste onzin. Ze moeten wel wíllen reflecteren en voor herstel openstaan, anders werkt het niet. Maar dat zetje, wat Puinruimen biedt, dat is hard nodig”, aldus Matt.

Puinruimen?

Naast de herstelconsulent, de gedetineerde en de ex-gedetineerde geloven ook buitenstaanders in de bewustwordingseffecten van Puinruimen. Het is namelijk zo dat advocaten hun cliënt adviseren om niet deel te nemen aan de training tot dat het vonnis is uitgesproken. Ze zijn bang dat hun cliënt door de training te veel gaat nadenken over de gevoelens van het slachtoffer en dus schuld bekent en zo hun positie tijdens de rechtszaak verminderd. Evert snapt er niets van: “Herstel is toch wat je wil? Hoe kan je als buitenstaander een gevangene adviseren om niet te gaan nadenken over zijn daden? Dat moet iedereens prioriteit zijn.”

Om een beeld te creëren bij al deze verhalen geeft Evert tot slot nog een rondleiding door de gevangenis. Hier vindt Puinruimen dus plaats, met een paar van deze mannen. Terwijl we door het complexe gebouw lopen, bestaand uit twee grote kruizen die met een lange gang aan elkaar verbonden zijn, komen we de gedetineerden tegen. Het lucht-uurtje is inmiddels voorbij en de mannen schuifelen langzaam de hoek om naar de trap. De sfeer is onprettig, ze kijken verlekkerd naar de buitenstaanders. Een smakt met zijn lippen. Op de afdeling is het niet erg verschillend van de films. Drie verdiepingen met cellen, grote ijzeren deuren en kleine luikjes waar hoofden achter de kier te zien zijn. Vreemde talen en moedeloze ogen met scherpe blikken. Metalen balustrades en heel, heel veel camera’s. Een jongen is net aangekomen. Wat het meest opvalt zijn zijn rode wallen. Met twee kleine kartonnen dozen en zijn jonge lichaam in een grijs joggingspak gehuld begeeft hij zich naar afdeling H2. Wat er komen zal weet hij niet. Of wel? En zal hij ooit de consequenties van zijn daden inzien?

De laatste dag van de training krijgen de mannen een certificaat. 11 mei 2018. Puinruimen. In de letterlijke zin van het woord. De rotzooi van je leven die je hebt gemaakt langzaam weer ordenen en op zijn plek zetten. Dat is de enige manier om door te kunnen gaan zonder terug te vallen. Evert is van mening dat iedere PI een herstelconsulent moet hebben. “Je brengt dan structuur aan in het herstelgericht werken en dat is zo belangrijk. Het is niet genoeg om een medewerker ook de ról van herstelconsulent te geven, er moet echt een herstelconsulent zíjn.”

Stan doet er nog een schepje bovenop. “Evert is de held van de PI. Iedereen moet de training Puinruimen volgen: ik denk dat dan minder mensen nogmaals de fout ingaan. Ik heb hier meer van geleerd dan al die reklasseringsgesprekken bij elkaar.”

Je leert over schuldgevoel. Je krijgt schuldgevoel. Is Puinruimen succesvol? “Ja”, antwoordt Evert, “Ik heb genoeg gezien om te weten dat het dat is.”